* Prvi bosanski rad o književnosti Georgea Orwella * Prvo istraživanje o utjecaju stripa na književnost i književnosti na kolumne * O bosanskom duhu u književnosti, od austrijskih vremena do 60-tih godina * Knjiga ima 200 stranica i oko 190 ilustracija, u vidu faksimila naslovnica, stripa, filma, pozorišta, te fotografija citiranih autora * Prvi naucni rad ilustriran umjetnickim fotografijama (Emine Džambegovic) na kojima se pojavljuje glumac u ulozi Georgea Orwella (Ðony Džananovic) * Knjiga dostupna u PDF formatu na www.bibte.com *


Piše: Esmir Bašic

(direktor Opce biblioteke Tešanj)

U izdanju Opce biblioteke Tešanj objavljena je knjiga Fatmira Alispahica „Orwelland i rubni eseji“, cijih prvih stotinu stranica cini prvi bosanski pregled književnosti Georgea Orwella, koji je naslovljen originalnom sintagmom „Orwelland“. Drugi dio knjige, pod naslovom „Rubni eseji“, sastoji se od pet eseja, dva koja istražuju rubne prostore izmedu stripa i književnosti („Intermedijalnost u prozi Karima Zaimovica“), odnosno književnosti i kolumnistike („Žanrovski status i poeticke osobenosti kolumnistickih tekstova bh. književnika“), i tri koja se bave bošnjackom književnom baštinom (“Politicke refleksije u bošnjackoj književnosti austorugarskog perioda”, „Historijska trauma bošnjackog romana“, „Bosanski duh u Bosni – šta je to?“). Radovi su pisani u okviru Alispahicevog postdiplomskog studija na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, pod mentorstvom uglednih profesora, akademika Tvrtka Kulenovica, Nirman Moranjak Bamburac, Fahrudina Rizvanbegovica, Muhameda Dželilovica i drugih. Svi radovi su objavljivani u naucnoj periodici, a rad o bošnjackoj književnosti u austrougarskom periodu predstavljen je na Medunarodnom naucnom skupu „Bosna i Hercegovina u okviru Austro-Ugarske”.

Posebnost ove knjige je u njenom miksmedijalnom izrazu, buduci da naucni tekst prate raznovrsne ilustracije, posebno u „Orwellandu“, u kojem Orwellovu književnost možemo vidjeti i kroz naslovnice njegovih knjiga, film, teatar, strip, itd. U tom stilu je uraden i drugi dio knjige. Knjiga ima 200 stranica i 190 raznovrsnih ilustracija. Otvaranje naucnog djela za višemedijalnu kreaciju najocitije je u vidu umjetnickih fotografija Emine Džambegovic na kojima Muhamed Ðony Džananovic glumi Georgea Orwella i zasebnom fotografijom, sa insceniranom situacijom, otvara naredno poglavlje o svakom Orwellovom djelu. Na naslovnici knjige je dio sa fotografije koja na unutarnjoj naslovnoj prikazuje Fatmira Alispahica na Spomeniku žrtvama holokausta u Berlinu. Tehnicka urednica je Adela Bajric.

Knjiga je štampana u skromnom tiražu, za potrebe gradskih i univerzitetskih biblioteka, a svi    koji žele da procitaju ili prelistaju „Orwelland i rubne eseje“, knjigu  mogu preuzeti u PDF formatu na web adresi Opce bibilioteke Tešanj (www.bibte.com).

U nastavku donosimo recenzije Indire Kucuk Sorguc i Mirzeta Ibrišimovica.


Recenzija Indire Kucuk Sorguc

Rubne perspektive naucnog teksta
 

           U ovoj knjizi nisu samo rubna polja istraživanja, vec je rubno i sve drugo, od miksmedijalnih ilustrativnosti na planu uredenja teksta, pa do podatka da bi knjiga trebala da se pojavi u tiražu od nekoliko primjeraka, proizvedenih u fotokopirnici, pošto je autor nezavisni intelektualac i nije dobar ni s kim ko finansira štampanje knjiga. Sreca je pa danas postoji internet koji omogucava da svaka knjiga bude dostupnija kao elektronska, nego kao fizicka udavaca. Time ovaj podatak o tiražu od nekoliko primjeraka gubi na važnosti, jer je knjiga svakome ponudena, i svako je može citati na racunaru ili za desetak maraka napraviti u prvoj fotokopirnici. (Pred samo „cipovanje“ knjige posrecilo se da ce knjiga ipak dobiti izdavaca, i biti štampana u skromnom tiražu, u izdanju JU Opca biblioteka Tešanj, zaslugom direktora ove ustanove, publiciste Esmira Bašica.)

Autor od ovog truda, znaci, nije imao nikakvu korist, izuzev zadovoljstva da na svoj nacin priredi i zabaštini knjigu eseja koji su nastajali desetak godina. Ali, „Orwelland“ se nece naci na sajmovima knjige, na važnim promotivnim stolovima, vec ce i iznutra i izvana živjeti svoj rubni život. Zašto je to tako? – posebno je pitanje, koje govori o orvelandskoj bolesti bosanskog drušva, u kome su jedni pisci jednakiji od drugih, a ovi drugi ma šta da naprave ostaju osudeni na programiranu ignoranciju.

            Fatmir Alispahic je jedan od rubnih pisaca bosanske zbilje, pa time i sve što uradi nosi rubni, alternativni identitet. Tako i ova knjiga na trodimenzionalnom planu ostvaruje svoj rubni identitet: prvo, kroz predmet istraživanja, drugo, kroz uredivacke, intermedijalne inovativnosti, trece, kroz svoj statusnu, neinstitucionalnu, neovisnu, a time i rubnu poziciju u društvenoj i kulturnoj ovovremenosti.

Mnoge pojave koje imaju status standarda, zacete su kao rubne, a ova knjiga pledira za nastojanje naucnika da kreativno osvježe svoje tekstove, da ih cak ucine otvorenim za prisustvo više medijalnih izraza, kao što je to slucaj u eseju „Orwelland“, gdje Ðony Džananovic, na umjetnickim fotografijama Emine Džambegovic, glumi Georgea Orwella.

Takav karikaturalni prikaz je zapravo i tuširanje svakodnevnice u kojoj postaje mjerilo vlastitoga identiteta pretvaranje u tudi identitet, presvlacenje oponašateljski zmijskoga slaka kada god je to i kome god je to iz nekog razloga konjukturno.

Iako se bave rubnim podrucjima izvan i unutar književnog teksta, ovi naucnoistraživaci radovi Fatmira Alispahica nisu pisani nikakvim rubnim ili eksperimentalnim stilom, vec naprotiv, odišu manirima metodoloških zakonitosti. Tekstovi iz „Orwellanda“ nastajali su u okviru Alispahicevog postdiplomskog studija na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, što znaci da im je primarna zadaca u ovladavanju naucnoistraživackom tehnikom, neovisno od autorovog interesovanja za književne rubnosti, ali i mentorske podrške tim idejama. Stoga se kao vrhunac kreativnog oneobicavanja ovih školski pisanih tekstova doima uvodenje ilustracija, kojima naucni tekst zadobija i vizualni identitet.

Oni koji poznaju stvaralaštvo i interesovanja Fatmira Alispahica, u poeziji, prozi, drami, kolumni, publicistici, na elektronskim medijima, znaju da je to autor koji stalno traga i stalno iznalazi nove modele oneobicavanja postojecih standarda, a što je najvještije pokazao u svome, a i našem, prvom miksmedijalnom romanu „Zatocenik slike“ (2010), u kome je kroz narativnu strukturu protkao prisustvo desetak medija i žanrova. Ovo nam daje za pravo da pomislimo kako ce u nekoj drugoj situaciji Fatmir Alispahic najvjerovatnije naucnoistraživacke ciljeve rješavati miksmedijalnim postupcima, tako što ce u tekst preuzimati sadržaje video-isjecaka, notne zapise, crteže, intervjue, i sl. „Orwelland“ je svojevrstan nagovještaj neophodne intermedijalizacije naucnog teksta, ali i naucne prakse, koja u mnogim sferama postaje multidisciplinarna, te je i logicno da se realizira kroz miksmedijalne oblike.

Korištenje power point presentation postaje praksa cak i u književnohistorijskoj nauci, a kamoli šire. Intermedijalna kultura jednako ovladava našom recepcijom stvarnosti, kao i refleksima savremene nauke. To znaci da ce i nauka o književnosti vremenom preuzimati tehnoestetske komunikacijske kodove, kako bi se koristila lepezom medija, a zašta ce neophodan biti kreativni angažman naucnika/istraživaca.

Upravo taj kreativni angažman iskazuje Fatmir Alispahic, i to na tekstovima kojima niko ne može odreci naucnu i metodološku ozbiljnost, buduci da su prošli mentorstvo, a uz najviše ocjene i recenziju profesora Filozofskog fakulteta u Sarajevu (Tvrtko Kulenovic, Nirman Moranjak – Bamburac, Fahrudin Rizvanbegovic, Muhamed Dželilovic, i dr.). Ovi tekstovi se prelivaju u jednu višu sferu citateljskog ugodaja, jer su kroz ilustracije upotpunjeni i za vizualni osjecaj. Tekst, naravno, može egzistirati neovisno od fotografija i faksimila, ali te ilustracije gode citateljskom oku, koje je kulturom interneta odgojeno da ocekuje ogledalo teksta u slici, ili obratno.

Alispahic se potrudio da zadovolji taj tehnoestetski senzibilitet savremenih citateljskih refleksa, jer je, manirom vještog urednika, u tekst ubacio mnoštvo fotografija autora koje citira, faksimila knjiga i casopisa koje navodi, i sl., a sve kako bi pokazao jednu novu perspektivu prezentacije naucnog teksta. Ilustriranje naucnih tekstova najrjede je u književnohistorijskoj i književnoteoretskoj oblasti, u kojoj se slika doima kao višak izmedu oznacitelja i oznacenog, jer ispada da slika ništa ne kazuje osim sebe same. Tako je sa aspekta obicaja u naukama o književnosti, no, tako nije iz pozicije savremenog citatelja, ciji su receptori izmijenjeni i izoštreni za intermedijalna ocekivanja. Fatmir Alispahic upravo provocira tu novu osjecajnost, želeci poruciti kako nauka o književnosti treba ici u susret toj tehnoestetskoj senzitivnosti citatelja, tamo gdje je moguce tekst otvoriti prema slici. Naravno, ne po svaku cijenu, i ne tamo gdje se takva veza ne može ostvariti.

Stoga je i esejistika današnje književne Bosne u Alispahicevoj vizuri dobila jednog originalnog autora koji anticipira komunikacijsku sutrašnjicu i studira temu svoga interesa u dosluhu sa društvenim promjenama.

Knjiga „Orwelland i rubni eseji“ sastoji se od naslovnog i još pet eseja koji su povezani epitetom „rubnosti“, iako se taj identitet margine razlicito osjeca u svakom od šest eseja.  Ovdje nemamo prostora da dubinski ulazimo u rubnost Orwellove književnosti, tih razmeda fikcije i fakcije, da analiziramo istovjetnu rubnost u kolumnama bh. književnika, ili onu koja proizilazi iz intermedijalnih osobina proze Karima Zaimovica, koja preuzima narativne osobine stripa; trebalo bi više prostora da se razlistaju historijske rubnosti kojima su uvjetovani procesi u bošnjackoj književnosti, kako austrijskog, tako i postaustrijskog perioda. Zapravo, citajte o tome u „Orwellandu“.

                                                                                                          Indira Kucuk Sorguc



Recenzija Mirzeta Ibrišimovica

Istraživanje neistraženog i pisanje nenapisanog

Knjiga Fatmira Alispahica „Orwelland i rubni eseji“ samim naslovom referira na Orwellovu knjigu „U nutrini kita i drugi eseji“, u kojoj postoji jedan noseci i više manjih eseja. Alispahic je u knjizi objedinio radove koje je pisao u okviru svog postdiplomskog studija na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. Noseci esej „Orwelland“ zapravo je njegov diplomski rad, za koji je mentor Tvrko Kulenovic rekao da bi uz nenzatna proširenja mogao biti i magistarska radnja. Fatmir Alispahic je magistrirao na temi „Bošnjacka drama austrougarskog perioda“, a tragom tog izucavanja je napisao naucni rad na temu „Politicke refleksije u bošnjackoj književnosti austrougarskog perioda“, koji je predstavio na medunarodnom naucnom skupu „Bosna i Hercegovina u okviru Austro-Ugarske 1878 – 1918“, održanom 31. marta 2009, na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, a rad je uvršten i u zbornik sa ovog skupa. Taj rad je zastupljen u ovoj knjizi, sa još cetiri rada, koji spadaju pod sintagmu „rubni eseji”.

Ako bi se tražila generalna karakteristika Alispahicevih eseja u ovoj knjizi, onda bi to bila usmjerenost na politicki kontekst koji determinira književnu i kulturalnu zbilju, bilo da se radi o Orwellu, Ahmedu Muradbegovicu ili Maku Dizdaru. Izuzetak je esej o Karimu Zaimovicu, koji je u cjelosti razmatra teorijska pitanja intermedijalnosti, a na primjeru knjige prica „Tajna džema od malina”.

Naslovni esej „Orwelland” prije svega ima informativnu vrijednost, jer je to prvi bosanski tekst koji nam daje cjelovit pregled stvaralaštva jednog od najvažnijih pisaca 20. stoljeca Georgea Orwella. Alispahic je 2000. godine koristeci englesku rijec land (zemlja) skovao rijec tuzland (tuz = so, tur. + land = zemlja, eng. = slana zemlja), kako je naslovio svoju monografiju o rodnom gradu Tuzli. Na istom principu je skrojio jedan novi oznacitelj za Orwellovo djelo i njegove simbolicke refleksije, pošto se rijec orwelland, barem do sada, nije mogla naci ni na jednoj mreži internetskih pretraživaca. Na engleskom jezickom prostoru se orwellovski osjecaj totalitarizma i politicke represije oznacava rijecju orwellian, pa moguce i zbog toga niko se nije sjetio da od Orwellovog prezimena i rijeci „land” iskuje novu rijec koja bi nosila znacenje „orwellovske države”. Ta Alispahiceva kreacija ce nadživjeti njegov esej „Orwelland”, koji je, u suštini, jedan kvalitetan pregled stvaralaštva Georgea Orwella, sa akcentom na politicki tekst i kontekst, a što je istaknuto i u podnaslovu rada: „Politicka publicistika u književnosti Georgea Orwella”. Tekstova o Orwellovom djelu ima mnogo, a ovaj je znacajan što je prvi, naš, bosanski, i što onima koji žele da se upoznaju sa Orwellovodim djelom, pa i sa knjigama koje nisu prevedene kod nas, nudi jedan jednostavan i sažet pregled.

Pet eseja koje je Alispahic nazvao „rubnim esejima” mogli bi se razvrstati u dva bloka, prvi, od dva eseja, koji više na teoretskoj osnovi traga za rubnim poljima i granicama na kojima kolumnistika zadobija literarne osobine, odnosno, na kojima literatura preuzima medijalne osobine strupa, i drugi koji u bloku od tri eseja obraduje bošnjacku književnohistorijsku materiju, u njenoj stalnoj ovisnosti od politickog konteksta.

Na „Orwelland” se naslanja esej koji se takode bavi granicom izmedu literature i žurnalizma, a što u vecini Orwellovih dijela cini poeticko jedinstvo – da tekst ujedno bude i književni i žurnalisticki. Ovaj Alispahicev tekst je prvi koji se kod nas bavi žanrovskim statusom i poetickim osobenostima kolumnistickih tekstova bh. književnika, a koji su u medijskoj praksi zaživjeli tek 90-tih godina. Uz iscrpno teoretsko objašnjenje ove granicne pojave, sa akcentom na tzv. ratno pismo, autor ispravno primjecuje da se radi o „sociokulturnom fenomenu koji posredno utjece na revitalizaciju književnog citateljstva”, pošto se pomijeraju granice književnosti i pošto se široka citateljska publika u medijskoj svakodnevnici navikava na književni jezik. On pledira za nastavak poststrukturalistickog izucavanja ovog živog, pokretljivog fenomena, koji zavreduje da bude obuhvacen i jednom panoramom izabranih kolumni bh. pisaca.

Esej pod naslovom „Intermedijalnost u prozi Karima Zaimovica” po prvi put u bosanskoj naucnoj praksi istražuje intermedijalna polja u književnosti, i to na primjeru Zaimoviceve posthumno objavljene knjige „Tajna džema od malina”, koja nudi dvostruku intermedijalnu selidbu: radijskog medija u literaturu, i obratno, te preuzimanja naratoloških i tematskomotivskih modela stripa u proznom tekstu. Alispahic na živim primjerima, koristeci slikovne citate iz stripa, dokazuje kako je Karim Zaimovic, kao jedan od najagilnijih teoreticara stripa u bivšoj Jugoslaviji, „stripizirao” prozni tekst.

Blok od naredna tri književnohistorijska eseja konstituiran je hronološki, po redoslijedu književnih pojava, od bošnjacke književnosti u austrougarskom periodu, preko tema, dijela i pojava iz prve polovice 20. stoljeca, povezanih sa romanom „Ponos” Ahmeda Muradbegovica, pa do etabliranja bosanskog duha u književnosti, kroz esej Muhameda Filipovic, a u povodu izlaska iz štampe „Kamenog spavaca” Maka Dizdara i „Derviša i smrti” Meše Selimovica, 1966. godine. U sva tri rada zanimljivo je pratiti vještinu kojom Fatmir Alispahic koristi poststrukturalisticke alate za tumacenje konteksta u kome je nastalo i na koji je utjecalo odredeno književno djelo.

Cinjenica je da svi tekstovi u ovoj knjizi imaju zajednicku osobinu istraživanja granicnih podrucja, da li se radilo o kontaktu publicistike i književnosti, kolumne i književnosti, stripa i književnosti, postotomanske ili postaustrijske traume u Bošnjaka i književnosti, ili pak nemogucnosti imenovanja bosanskog duha za književna djela koja taj duh emaniraju. U tom smislu „Orwelland i rubni eseji” se doima kao idejna cjelina, jer u nekoliko razlicitih tema pokazuje jednaka autorova interesovanja za granicna podrucja na kojima književni tekst zadobija osobine drugog medija ili proizilazi iz povijesnog konteksta. Ovakva istraživanja idu korak naprijed u odnosu na uobicajene teme i forme u književnonaucnoj praksi, jer se i sama književnost nalazi na kušnjama svojih transformacija u odnosu na savremene medijološke trendove. Alispahicev „Orwelland” nam suptilno izoštrava reflekse za vrijeme u kome ce književnost sve manje biti autonomna estetska dsjelatnost, a sve više interžanrovska i intermedijalna prožetost, cija ce se autohtonost mjeriti otvorenošcu za umrežena pisanja i citanja. Fatmir Alispahic je suvereno prepoznao te nove trendove, pa je logicno da ce njegov rad još neko vrijeme biti na sporednim kolosjecima akademskog interesovanja. Ali to je problem zatvorenosti i okoštalosti akademske zajednice. „Orwelland” svjedoci primjernu naucnoistracivacku cast – da se ne prepisuje napisano, vec da se istražuje neistražemo i piše nenapisano.

Mirzet Ibrišimovic