Tuzla je 1910. godine imala 12.065 stanovnika, a 415 Tuzlaka je govorilo ceškim jezikom. Deset godina poslije, kada se broj Tuzlaka popeo na 14.036, u Tuzli je još uvijek živjelo 355 gradana ceškog porijekla, a mnogi su vec zasnovali svoje bosanske porodice. Cesi su u Tuzlu došli sa austrougarskom upravom i ostavili su znamenite tragove u urbanom, kulturnom, a narocito muzickom identitetu grada.
Ceške besede
Neke od najljepših gradevina u centru Tuzle projektovali su i gradili ceški majstori. U izgradnji prve industrijske solane, otvorene u Simin Hanu 1885. godine, ucestvovali su i ceški majstori. Prvu planinarsku sekciju u Tuzli su 1925. oformile skautske grupe doseljenika iz Ceške, ali i drugih zemlja bivše Monarhije. Cesi su u prvoj polovici 20. stoljeca bili živo protkani kroz kulturni i sportski život Tuzle. U to vrijeme je djelovao manji broj muzickih amaterskih kamernih grupa, najvecim dijelom formiranih pri nacionalnim kulturnim društvima. Jednu od njih su cinili i ceški muzicari, koji su priredivali zabave za gradanstvo i ciji su nastupi održavani na poznatim „Ceškim besedama“, koje su prekinute 1948. godine.
Najpoznatije ceške porodice u Tuzli bile su: Vancura, Kraupner, Linhart, Stoklasa, Stuhli, Samek, Šuster, Landa, Rihter, Balzar, Ricka, Lešan... Najomiljeniji tuzlanski Ceh prije Drugog svjetskog rata bio je cuveni poslasticar Karlo Dušek, otac jednog od najpoznatijih Tuzlaka, proslavljenog dirigenta i muzickog pedagoga, prof. Mirka Dušeka. Karlo je sa svojom suprugom Štefom, rodom iz Brna, došao u Tuzlu 1927. i otvorio poslasticarnicu u centru Tuzle, ukoso od prvog hotela „Bristol“. U Tuzli su živjeli i ceški Haveli, Emil Havel i njegova supruga Malcika, koji su bili aktivni u Pjevackom društvu „Majevica“.
Jedan od najznacajnijih Ceha u povijesti, pisac i disident, prvi postkomunisticki ceški predsjednik Vaclav Havel, u kulturnom životu Tuzle je prvi put „procitan“ u zimu 1991., kada je izvedena njegova drama „Vernisaž“, u kojoj su igrali Selma Alispahic, Zoran Tešic i Dragan Džankic, a režirao je Hadi Kuric. Ova predstava Narodnog pozorišta Tuzle je nagradana na Pozorišnim igrama BiH u Jajcu, a ostala je upamcena po tome što je izvodena u Galeriji jugoslovenskog portreta. Havel ce još jednom biti izvoden na tuzlanskim daskama, na sceni BKC-a, 2004. godine, kada je izvedena njegova „Audijencija“, u kojoj su igrali Armin Catic i Damir Mahmutovic.
Od Kapije do Srebrenice
U danima nakon tragedije na Kapiji na adresu Opcine Tuzla i nacelnika Selima Bešlagica stiglo je oko 300 telegrama, od toga oko 50 od strane raznih stranih organizacija, a samo jedan telegram je stigao od predsjednika jedne države. Bio je to telegram predsjednika Ceške Republike Václava Havela. U telegramu stoji:
- Poštovani gospodine gradonacelnice, s dubokim ogorcenjem sam primio vijest o tragediji koja je proteklih dana pogodila Vaš grad. Uzaludna i besmislena smrt Vaših sugradana, nevinih mladih ljudi, je još jedna surovost tog sramotnog rata. Ponovo nam, nažalost, ne preostaje ništa osim konstatirati da svugdje u Evropi gdje su, u ime nacionalistickog bješnjenja i u interesu najnižih ljudskih pobuda, ubijani nevini ljudi, da sa njima ujedno umire i ideja Evrope koja je, izmedu ostalog, utemeljena i na poštovanju života. Naši gradani i ja osobno zalagat cemo se za to da civilizirani svijet, ako je potrebno i silom, sprijeci ponavlajnje slicnih okrutnosti.
Prag, 29. maja 1995.
Václav Havel, predsjednik Ceške Republike
Na žalost, 47 dana nakon tragedije na Kapiji dogodio se genocid u Srebrenici, i civilizirani svijet nije silom sprijecio ponavljanje slicnih okrutnosti, o cemu je kriticki i prijateljski govorio predsjednik Havel.
Preko stotinu godina ceška kultura obogacuje Tuzlu, i Tuzla otud ima nijansu više razloga da smrt evropskog velikana Václava Havela doživljava i kao smrt prijatelja, koji je u najtežim trenucima suosjecao sa gradanima Tuzle.
(Literatura: „Ubistvo svitanja“, „Tuzland – Knjiga o Tuzli“, „Narodno pozorište Tuzla 1949-1999“, „Tuzla moje mladosti“)
